Kontakty dziadków z wnukami w prawie francuskim

Dziadkowie, którzy zostali pozbawieni kontaktu z wnukami, mogą skutecznie doprowadzić do ich uregulowania przez francuski sąd rodzinny.

Prawo dziecka do kontaktów z dziadkami

Prawa dziadków zostały uznane przez ustawę z 4 czerwca 1970 roku. Zgodnie z artykułem 371-4 francuskiego kodeksu cywilnego, zmienionym przez ustawę z 5 marca 2007 roku dotyczącą ochrony dziecka:

„Dziecko ma prawo do utrzymywania kontaktów ze swoimi krewnymi. Jedynie dobro dziecka może stanowić przeszkodę w wykonywaniu tego prawa. Jeśli jest to zgodne z dobrem dziecka, sędzia ds. spraw rodzinnych reguluje kontakty między dzieckiem a osobą trzecią, niezależnie od tego, czy jest to krewny, czy nie”.

Przepis ten odnosi się nie tylko do dziadków, ale także do innych krewnych. W związku z tym dotyczy on zarówno dziadków biologicznych, jak i adopcyjnych.

Więzi między dzieckiem a dziadkami są ważne dla jego dobra. Prawo przyznaje dziadkom możliwość nawiązania kontaktów z wnukiem, ponieważ zakłada się, że ta relacja przynosi dziecku ciepło, miłość oraz wsparcie. Relacje te mogą być ograniczone jedynie w wyjątkowych okolicznościach, gdy są one sprzeczne z dobrem dziecka.

Postępowanie

Zdarza się, że wskutek różnych sytuacji życiowych, takich jak rozwód czy przeprowadzka rodziców, dziadkowie zostają pozbawieni kontaktu z wnukami.

Jeśli rodzice uniemożliwiają dziadkom kontakt z dzieckiem, sędzia ds. spraw rodzinnych w miejscu zamieszkania dziecka może uregulować te kontakty. W tym celu dziadkowie muszą złożyć wniosek o ustalenie kontaktów z wnukami, precyzyjnie określając zasady ich odbywania, w tym dni i miejsca spotkań.

W postępowaniu biorą udział oboje rodzice, nawet jeśli tylko jedno z nich sprzeciwia się kontaktom dziecka z dziadkami. Prokurator również musi zostać poinformowany o wniosku, ponieważ jego rolą jest ocena zasadności kontaktów dziadków z dzieckiem.

Organizacja kontaktów

Sędzia rodzinny reguluje kontakty między dzieckiem a dziadkami. We Francji sąd najczęściej przyznaje prawo do kontaktów raz w miesiącu (np. pierwszy weekend miesiąca) oraz podczas części ferii i wakacji. Jednak w sytuacjach konfliktowych między dziadkami a rodzicami może zostać przyznane jedynie ograniczone prawo do kontaktu, bez możliwości nocowania dziecka u dziadków.

Jeśli kontakty dziadków z wnukami były długo przerwane lub wystąpiły poważne konflikty, sędzia może przyznać jedynie ograniczone prawo do odwiedzin, umożliwiające stopniowe odbudowanie relacji. Sąd może również zarządzić okres próbny kontaktów oraz powołać specjalistę do oceny sytuacji. Dziadkowie mogą także otrzymać prawo do spotkań w wyznaczonej placówce.

Wykluczenie prawa do kontaktu

Artykuł 371-4 francuskiego kodeksu cywilnego przewiduje, że „jedynie dobro dziecka może stanowić przeszkodę w wykonywaniu tego prawa (prawa do kontaktow z dziadkami)”.

Aby uniemożliwić kontakty dziecka z dziadkami, należy wykazać, że byłyby one sprzeczne z jego dobrem. Sędzia ocenia każdy przypadek indywidualnie, a rodzice muszą udowodnić, że relacje z dziadkami byłyby dla dziecka szkodliwe.

Konflikt między rodzicami a dziadkami

Sam konflikt między rodzicami a dziadkami nie stanowi wystarczającego powodu do odmowy prawa do kontaktu. Musi zostać wykazane, że spór wpływa negatywnie na dziecko. Przykładowo, w orzeczeniu z 28 lutego 2006 r. francuski sąd kasacyjny uznał, że „jeśli konflikt nie ma negatywnego wpływu na dziecko, nie jest to wystarczający powód do odmowy prawa do kontaktów„. W innym orzeczeniu z 14 stycznia 2009 r. dziadkom przyznano prawo do odwiedzin, ponieważ zobowiązali się nie podważać autorytetu rodziców.

Brak więzi z rodzicami a kontakty z wnukiem

Brak kontaktu między rodzicami dziecka a dziadkami nie wyklucza możliwości utrzymywania relacji z wnukiem. W orzeczeniu z 15 lutego 2023 r. sąd kasacyjny przyznał prawo do korespondencji i odwiedzin dziadkom ze strony ojca, mimo że matka dzieci nie utrzymywała z nimi żadnych kontaktów. Decyzja ta miała na celu zachowanie więzi dzieci z rodziną ojca.

Konsekwencje niewykonania orzeczenia sądu

Jeśli rodzice ignorują orzeczenie sądu i nadal utrudniają dziadkom kontakt z wnukami, mogą zostać pociągnięci do odpowiedzialności karnej za „niewywiązanie się z obowiązku przedstawienia dziecka„. W orzeczeniu z 2 marca 2016 r. sąd uznał, że brak chęci dziecka do widzenia się z dziadkami nie jest wystarczającym powodem do unikania kontaktów, chyba że zachodzą szczególne okoliczności.

Mec. Monika Morawska, Adwokat w Paryżu

Jak uzyskać alimenty dla dziecka? Czy można je później podwyższyć lub zmniejszyć?

We Francji, podobnie jak w Polsce, istnieje tzw. obowiązek alimentacyjny, który ciąży na obojgu rodzicach do momentu, gdy dziecko się usamodzielni, nawet po osiągnięciu pełnoletności, czyli do czasu, gdy zacznie utrzymywać się samodzielnie dzięki własnej pracy.

Zgodnie z francuskim Kodeksem Cywilnym: „Każdy z rodziców utrzymuje dzieci proporcjonalnie do swoich zarobków, zarobków drugiego rodzica i potrzeb dziecka. Obowiązek ten nie ustaje automatycznie z chwilą osiągnięcia przez dziecko pełnoletności” (artykuł 371-2 Kodeksu Cywilnego).

Aby uzyskać alimenty, należy albo porozumieć się z drugim rodzicem, albo – w przeciwnym razie – złożyć wniosek do sądu o ich przyznanie.

O alimenty można także ubiegać się przy okazji rozwodu lub separacji.

Przy ustalaniu alimentów, sąd rodzinny bierze pod wzgląd zarobki każdego z rodziców oraz rozpatruje potrzeby dziecka, m.in. przez pryzmat poziomu życia rodziców.

Sąd sprawdza, jaką kwotą dysponuje każdy z rodziców po zapłaceniu stałych rachunków i miesięcznych wydatków (kredyt, czynsz, rachunki za prąd, gaz, wodę, Internet itp.)

W dodatku sąd bierze pod uwagę miesięczny koszt utrzymania dziecka – chodzi tu również o stałe rachunki, a nie o wydatki na jedzenie, ubrania czy kosmetyki, lecz takie koszty jak: szkoła (prywatna czy publiczna), stołówka, zajęcia dodatkowe, korepetycje, nierefundowane leczenie itd. Należy więc szczegółowo wyliczyć wydatki związane z utrzymaniem i wychowaniem dziecka.

Kluczowe jest przekazanie do sądu dowodów potwierdzających przedstawianą sytuację finansową – np. wyliczenie podatkowe („avis d’imposition”), wypłaty z ostatnich trzech miesięcy („fiche de paye”), rachunki.

Wpływ na wysokość alimentów ma również organizacja kontaktów z dzieckiem. Jeśli miejsce zamieszkania dziecka ustalone jest np. u matki, a ojciec widuje się z dzieckiem co drugi weekend, alimenty mogą być wyższe niż w przypadku opieki naprzemiennej, ponieważ w pierwszym przypadku matka ponosi większe koszty związane z utrzymaniem dziecka. Jednak, w zależności od sytuacji finansowej rodziców, nawet przy opiece naprzemiennej („résidence alternée”) – czyli tydzień u mamy, tydzień u taty – możliwe jest uzyskanie alimentów.

Sąd decyduje o wysokości alimentów proporcjonalnie do sytuacji, na podstawie przedstawionych dowodów.

Jeśli po wydaniu postanowienia okoliczności się zmienią, zainteresowana strona może złożyć wniosek o podwyższenie lub obniżenie alimentów.

Należy wtedy wykazać, że sytuacja wygląda inaczej niż w chwili wydania postanowienia przez sąd – np. rodzic płacący alimenty stracił pracę, założył nową rodzinę i dysponuje mniejszymi środkami albo zachorował. Wówczas może on ubiegać się o obniżenie obowiązku alimentacyjnego.

Działa to także w drugą stronę, na przykład, gdy dziecko rośnie i jego potrzeby się zwiększają. Z czasem podwyższenie zasądzonych wcześniej alimentów może stać się konieczne.

Mec. Monika Morawska, Adwokat w Paryżu

Czym się różni rozwód od separacji we Francji?

We Francji, tak jak w Polsce, istnieje rozwód i separacja (czyli „divorce” i „séparation de corps”). Często pojawia się pytanie, jaka jest między nimi różnica.

Rozwód to formalne rozwiązanie małżeństwa, podczas gdy separacja jedynie uchyla wspólnotę małżeńską. Strony pozostają małżeństwem, ale mają prawo mieszkać osobno, a ich ustrój majątkowy zostaje zmieniony na rozdzielność majątkową, co oznacza, że każdy małżonek posiada odrębny majątek, własne zarobki. Małżonkowie płacą również podatki osobno.

Zasadniczą różnicą między rozwodem a separacją jest to, że po orzeczeniu rozwodu można zawrzeć ponownie małżeństwo, podczas gdy po separacji taka możliwość nie istnieje. Co więcej, w separacji nadal obowiązuje wierność małżeńska.

Postępowanie : We Francji, procedura dotycząca separacji jest bardzo podobna to postępowania rozwodowego – należy złożyć tzw. „ pozew o separację” („assignation en séparation”), po czym odbędą się dwie rozprawy: pierwsza będzie dotyczyła zabezpieczenia sytuacji podczas postępowania. Sąd zadecyduje np. o alimentach czy kontaktach z dziećmi.

Ostateczna rozprawa, na której sąd orzeka separację, odbywa się po około roku. Może to być separacja z orzeczeniem o winie lub bez.

W trakcie trwania sprawy małżonkowie mogą złożyć wniosek o przekształcenie postępowania separacyjnego w postępowanie rozwodowe. Separację można również w każdej chwili uchylić.

Tak więc, aby podjąć właściwą decyzję, dotyczącą wystąpienia o rozwód bądź separację, należy przede wszystkim zastanowić się nad przyszłością. Kluczowe jest zrozumienie istoty rozwodu i odpowiedzenie sobie na kilka pytań: – Jak wyobrażasz sobie dalsze życie? Czy uważasz, że możliwe jest dzielenie go ze współmałżonkiem? Jakie uczucia żywisz wobec niego? Jak będzie wyglądać twoje życie po rozwodzie lub separacji?

Rozwód jest najlepszym rozwiązaniem, gdy nie widzisz żadnych szans na dalsze życie z małżonkiem i pragniesz zerwać wszelkie więzi, które Was łączą.

Na koniec warto dodać, że obywatele polscy mieszkający we Francji mają prawo do uzyskania zarówno separacji, jak i rozwodu przed sądem francuskim.

Mec. Monika Morawska, adwokat w Paryżu

Czy mogę się przeprowadzić z Francji do Polski z nieletnim dzieckiem bez zgody drugiego rodzica?

Czy mogę się przeprowadzić z Francji do Polski z nieletnim dzieckiem bez zgody drugiego rodzica? To pytanie dotyczy rodziców, którzy mieszkają we Francji i jedno z nich chciałoby wrócić do Polski lub przeprowadzić się poza granice Francji z dzieckiem, które jest nieletnie.

Jeżeli rodzice sprawują razem władzę rodzicielską ( „autorité parentale”), zgoda drugiego rodzica jest obowiązkowa.

Nawet jeśli miejsce zamieszkania dziecka jest ustalone np. u matki, to nie oznacza, że ma ona prawo do samodzielnego decydowania, w jakim kraju dziecko będzie mieszkać. Jeżeli ojciec nie został pozbawiony władzy rodzicielskiej, to ma prawo współdecydować.

Należy być bardzo ostrożnym, ponieważ taka przeprowadzka może zostać uznana za nadużycie władzy rodzicielskiej. Zgodnie z prawem, wyjazd za granicę bez zgody drugiego rodzica to bezprawne uprowadzenie dziecka za granicę zgodnie z Konwencją Haską dotyczącą uprowadzenia dziecka za granicę z 1980 roku, którą Francja i Polska podpisały. Przedmiotem tej konwencji jest zapewnienie niezwłocznego powrotu dzieci bezprawnie uprowadzonych.

Natomiast, władza sądowa lub administracyjna może odmówić zarządzenia powrotu dziecka, jeżeli:

istnieje poważne ryzyko, że powrót dziecka naraziłby je na szkodę fizyczną lub psychiczną albo w jakikolwiek inny sposób postawiłby je w sytuacji nie do zniesienia;
stwierdzi, że dziecko sprzeciwia się powrotowi oraz że osiągnęło ono wiek i stopień dojrzałości, przy którym właściwe jest uwzględnienie jego opinii.

Należy przypomnieć, że w lutym 2023 Polska została skazana przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, ponieważ polska procedura wydania dziecka za granicę trwa za długo. Po tym wyroku, być może, zapewnienie powrotu do Francji dzieci uprowadzonych bezprawnie do Polski przebiegać będzie szybciej.

Dodatkowo, we Francji tego typu uprowadzenie jest też przestępstwem i podlega karze do jednego roku pozbawienia wolności i grzywnie w wysokości do 15 000 euro.

Tak więc, jeśli np. matka dziecka planuje przeprowadzkę do Polski, musi uzyskać zgodę ojca. Natomiast, jeżeli ojciec się przeciwstawia, matka może złożyć wniosek do sądu rodzinnego we Francji, gdzie dziecko jest zameldowane, aby tutejszy sąd wyraził zgodę na wyjazd dziecka wraz z mamą.

W sądzie należy przedstawić dowody, że wyjazd rodzica jest konieczny np. z powodów zawodowych, finansowych czy osobistych, oraz że dla dobra dziecka powinno ono wyjechać z tym rodzicem, z którym jest bardziej związane emocjonalnie.

Należy również wykazać, jakie warunki życia dziecko będzie miało w Polsce – np. że rodzic posiada mieszkanie lub możliwość zamieszkania u bliskich, a także, że dziecko będzie mogło uczęszczać do przedszkola czy szkoły.

Na podstawie przedstawionych dowodów sąd podejmie decyzję, kierując się dobrem dziecka.

Mec. Monika Morawska, adwokat w Paryżu

Rozwód obywateli polskich we Francji

Czy Polacy mieszkający we Francji mogą się tu rozwieść?

Odpowiedź brzmi: tak. Polacy mieszkający we Francji mogą przeprowadzić tu rozwód.

Czy Polacy rozwodzący się we Francji muszą się rozejść zgodnie z francuskim prawem rozwodowym?

Odpowiedz brzmi: nie. Polacy rozwodzą się we Francji zgodnie z polskim prawem. (I)

Może się to wydawać zaskakujące, ale francuscy sędziowie stosują polskie prawo, jeśli sprawa dotyczy mieszkających we Francji obywateli polskich. Zgodnie z umową między Polską a Republiką Francuską o prawie właściwym, jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń w zakresie prawa osobowego i rodzinnego sporządzoną 5 kwietnia 1967 r. rozwód orzeka się „zgodnie z prawem Wysokiej Umawiającej się Strony, której obywatelami są małżonkowie w chwili wniesienia pozwu.”

Ta zasada dotyczy również Francuzów mieszkających w Polsce, którzy mogą rozwieść się przed polskim sądem zgodnie z prawem francuskim. Natomiast, jeżeli w chwili wniesienia pozwu o rozwód jeden z małżonków jest obywatelem „jednej Wysokiej Umawiającej się Strony, a drugi – obywatelem drugiej Strony, rozwód orzeka się zgodnie z prawem Wysokiej Umawiającej się Strony, na której terytorium małżonkowie mają lub mieli ostatnie miejsce zamieszkania.”

To oznacza, że jeśli jeden z małżonków jest Polakiem a drugi Francuzem, para mieszka we Francji i rozwód prowadzony jest we Francji, wtedy orzeka się go zgodnie z prawem francuskim. (II)

Warto zaznaczyć, że te same zasady dotyczą separacji.

I. Rozwód orzekany we Francji zgodnie z prawem polskim

Według prawa polskiego rozwód orzekany jest w sytuacji, gdy pomiędzy małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia (art. 56 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Pożycie to wspólnota, więź duchowa, fizyczna i gospodarcza.

Orzekając rozwód sąd orzeka także, czy i który z małżonków przyczynił się (ponosi winę) do rozkładu pożycia. W prawie polskim pojęcie „wina” to np. nałogi, zdrada, zaniedbanie rodziny, przemoc. Jeśli ustalone zostanie, że przyczyniły się do tego obie strony, sąd nie będzie dochodził tego, kto zawinił bardziej. Niemniej, na wspólne żądanie małżonków sąd może zaniechać orzekania o winie.

Tak więc według prawa polskiego rozwód za porozumieniem stron bez orzekania o winie jest możliwy na zgodny wniosek stron.

Jednakże w Polsce nie da się rozwieść inaczej niż w sądzie, nawet w przypadku obopólnej zgody co do rozwodu.

Natomiast mieszkający we Francji obywatele polscy, którzy wyrażają zgodę na rozwód i między którymi nie ma żadnych spornych kwestii, od 2017 r. korzystają z liberalizacji francuskich przepisów, gdzie rozwód za obopólną zgodą odbywa się przed notariuszem.

II. Rozwód orzekany we Francji zgodnie z prawem francuskim

Według prawa francuskiego, obok możliwości rozwodu za porozumieniem stron przed notariuszem (A), istnieje postępowanie sądowe, gdzie występują trzy różne rodzaje rozwodów (B, C, D)

A. Rozwód za porozumieniem stron (Divorce par consentement mutuel – Art. 229-2 du Code civil)

Jeśli małżonkowie są zgodni, co to tego, że chcą się rozwieść oraz doszli do porozumienia w kwestii dotyczącej skutków ich rozwodu, mogą rozwieść się za obopólną zgodą.

Skutki orzeczenia rozwodu dotyczą bezpośrednio małżonków (nazwiska, alimentów dla małżonka, itp.), jak i dzieci stron (władzy rodzicielskiej, miejsca zamieszkania dziecka, kontaktów z dzieckiem, alimentów) oraz podziału ich majątku.

Jeśli strony posiadają nieruchomości, konieczne będzie wcześniejsze sporządzenie aktu notarialnego, zawierającego stosowne ustalenia dotyczące ich posiadłości.

Każda ze stron jest reprezentowana przez własnego adwokata, i to oni sporządzają umowę rozwodową. Po zatwierdzeniu projektu umowy przez strony jest on wysyłany do małżonków listem poleconym za potwierdzeniem odbioru. Strony, po odebraniu pisma, dysponują 15-dniowym okresem czasu do zajęcia stanowiska.

Następnie, małżonkowie oraz ich pełnomocnicy spotykają się i razem podpisują umowę, która zostanie przekazana do notariusza. Notariusz rejestruje podpisaną już umowę i wydaje zaświadczenie o rozwodzie.

Jest to szybsza, tańsza, uproszczona i mniej skomplikowana procedura niż postępowanie sądowe.

Jednakże, w przypadku, gdy jedno z małoletnich dzieci małżonków chciałoby zostać wysłuchane przez sąd lub jeśli jeden z małżonków znajduje się pod opieką lub kuratelą, umowa rozwodowa musi zostać zatwierdzona przez sędziego.

B. Rozwód zaakceptowany (Divorce accepté – Art. 233du Code civil)

Jeśli małżonkowie zgadzają się co do tego, że chcą się rozwieść, ale istnieją między nimi sporne kwestie, w których nie są w stanie osiągnąć kompromisu (np. na temat opieki nad dziećmi lub alimentów), mogą zainicjować postępowanie rozwodowe na podstawie wzajemnej akceptacji faktu rozkładu pożycia małżeńskiego.

Sąd wówczas nie bada okoliczności, nie analizuje czy rozkład pożycia małżeńskiego jest trwały, ani nie orzeka o winie oraz faktów przyczynienia się stron do jego rozkładu. Sąd orzeka rozwód i decyduje o jego następstwach, w zależności od złożonych w pozwie wniosków stron. W tym wypadku strony muszą podpisać dokument, gdzie formalnie wyrażają zgodę na rozwód.

Należy pamiętać, że decyzja o podpisaniu akceptacji zasady rozpadu małżeństwa jest nieodwołalna: nie będzie już można zmienić zdania co do rodzaju rozwodu.

W związku z tym, po podpisaniu dokumentu, nie będzie już możliwe wystąpienie o rozwód z orzeczeniem o winę lub z powodu trwałego rozkładu pożycia małżeńskiego. Natomiast w toku postępowania jest możliwe cofnięcie powództwa przed sądem i prowadzenie rozwodu za obopólną zgodą przed notariuszem, jeśli udało się dojść do całkowitego porozumienia.

C. Rozwód z powodu trwałego rozkładu pożycia małżeńskiego (Altération définitive du lien conjugal – Art. 233 du Code civil)

Jeżeli jedna ze stron nie chce lub nie może (w przypadku braku winy) złożyć pozwu o rozwód z orzeczeniem o winie i jeżeli jej małżonek nie zgadza się na rozwód, możliwe jest wszczęcie postępowania rozwodowego z powodu trwałego rozkładu pożycia małżeńskiego.

Przesłanką niezbędną do możliwości orzeczenia rozwodu jest okoliczność, że małżonkowie żyją oddzielnie przez przynajmniej jeden rok do dnia wydania przez Sąd wyroku rozwodowego. Uprzednio, przed wejściem w życie ustawy z 2019 r. okres ten wynosił dwa lata.

Jeżeli pozwany wystąpi o rozwód z orzekaniem o winie, wnioskodawca może zmienić podstawę swojego wniosku i również wystąpić o rozwód z orzeczeniem o winie swojego małżonka.

D. Rozwód z orzeczeniem o winie (Divorce pour faute – Art. 242 du Code civil)

Jeśli małżonek istotnie lub wielokrotnie naruszył prawa i obowiązki małżeńskie w sposób, który sprawia, że dalsze wspólne życie jest nie do zaakceptowania przez jedną ze stron, możliwe jest złożenie pozwu o rozwód z orzeczeniem o winie.

Zakres obowiązków małżeńskich, według prawa francuskiego – podobnie jak w prawie polskim – obejmuje wierność, wzajemną pomoc, wsparcie, szacunek, udział we wspólnych kosztach.

Małżonek, który twierdzi, że wina leży po drugiej stronie, musi to udowodnić przed sądem, wskazując stosowne fakty (np. przez obdukcje lekarskie, pisemne zeznania świadków, akty komunikacji, jak sms-y, e-maile czy rozmowy na Facebooku, itd.).

Po przeprowadzeniu postępowania, na podstawie dowodów, sąd może orzec, że winnym rozkładu związku małżeńskiego jest jeden z małżonków lub uznać, że zawinili oboje małżonkowie.

Mec. Monika MORAWSKA, adwokat w Paryżu